Ergens in Nederland leeft een varken dat nooit zal weten wat een supermarkt is. Het kent geen prijskaartjes, geen aanbiedingen en geen onderscheid tussen een karbonade en een varkenshaas. Zijn wereld bestaat uit de omgeving waarin het is geboren, de andere varkens waarmee het samenleeft en de dagelijkse (on)mogelijkheden om te doen wat voor zijn soort zo vanzelfsprekend is: onderzoeken, ontdekken, contact leggen en reageren op alles wat zich om hem heen afspeelt. Maar tussen dat levende dier en een stuk vlees in de supermarkt zit een enorme blinde vlek. Wat als vlees een gezicht zou krijgen?
Het varken beschikt over een opmerkelijk geheugen, kan leren van ervaringen en herkent soortgenoten, terwijl het, net als ieder ander levend wezen, zijn bestaan ervaart vanuit een werkelijkheid die voor hem niet minder belangrijk is dan de onze voor ons. En toch weten wij al iets over zijn toekomst wat het dier zelf onmogelijk kan begrijpen. Zijn leven zal niet eindigen wanneer zijn lichaam oud is geworden, maar op het moment dat het economisch geschikt wordt geacht voor de slacht. Wat voor het varken zijn volledige bestaan is geweest, zal voor mensen uiteindelijk niet meer zijn dan een aantal zorgvuldig uitgesneden stukken vlees, verpakt onder plastic, voorzien van een houdbaarheidsdatum en aangeboden tegen een prijs die aantrekkelijk genoeg moet zijn om gekocht te worden.
Merkwaardige verandering
Daar, tussen de geboorte van een dier en het moment waarop iemand een verpakking uit het koelvak neemt, voltrekt zich een merkwaardige verandering. Niet aan het dier zelf, want zijn vermogen om te voelen, te leren en zijn omgeving te ervaren is nooit afhankelijk geweest van de bestemming die mensen voor hem hebben bedacht. Wat verandert, is onze blik. Het levende wezen verdwijnt uit ons bewustzijn en maakt plaats voor een product waarvan we de kwaliteit beoordelen aan de hand van kleur, gewicht en prijs.
Stel je nu eens voor dat we die zorgvuldig aangebrachte afstand zouden opheffen. Dat op iedere verpakking vlees een foto zou staan van het werkelijke dier waarvan het afkomstig is, met daaronder zijn leeftijd, de omstandigheden waarin het heeft geleefd en de ruimte die het gedurende zijn bestaan kreeg. Niet het vertrouwde, geruststellende beeld van een groene weide, maar de werkelijkheid. Zonder opsmuk en zonder de mogelijkheid om het dier achter het product te laten verdwijnen.
Als vlees een gezicht krijgt
Als vlees een gezicht krijgt dan zouden we niet langer uitsluitend naar vlees kijken, maar ook naar een leven dat eraan voorafging. En daarmee komt een vraag dichterbij die we in onze dagelijkse omgang met dieren opmerkelijk gemakkelijk uit de weg gaan: waarom beschermen we het welzijn van sommige dieren met zoveel overtuiging, terwijl we bij andere dieren nauwelijks stilstaan bij de omstandigheden waarin zij hun leven hebben moeten doorbrengen?
Dezelfde nieuwsgierigheid en intelligentie
Het merkwaardige is dat het onderscheid tussen deze dieren nauwelijks iets zegt over hun vermogen om te voelen. Een varken dat wordt gehouden voor de vleesproductie beschikt over dezelfde nieuwsgierigheid en intelligentie als een varken dat zijn dagen doorbrengt in een opvangcentrum. Een koe die uiteindelijk naar het slachthuis gaat, heeft dezelfde behoefte aan sociaal contact als een rund dat tot op hoge leeftijd in een beschermde omgeving mag leven. En een kip die na enkele weken wordt geslacht, is niet minder in staat haar omgeving waar te nemen dan een kip die jarenlang in een tuin wordt verzorgd.
Het verschil wordt niet door de dieren bepaald, maar door de plaats die wij hun in onze samenleving hebben gegeven.
In de loop van de geschiedenis heeft de mens een indrukwekkend vermogen ontwikkeld om de natuurlijke wereld naar zijn hand te zetten. We hebben dieren gedomesticeerd, hun eigenschappen door selectie veranderd en systemen opgebouwd waarin hun voortplanting, voeding, huisvesting en levensduur grotendeels door ons worden bepaald. Wat ooit begon als een directe relatie tussen mensen en de dieren waarvan zij afhankelijk waren, is uitgegroeid tot een voedselvoorziening waarin miljoenen individuele levens samenkomen in productieaantallen die nauwelijks nog voorstelbaar zijn.
Afstand gegroeid
Daarmee is ook de afstand gegroeid tussen degene die het dier houdt en degene die uiteindelijk het vlees koopt. De consument hoeft niet te weten hoe een varken zijn dagen heeft doorgebracht, hoe een vleeskuiken zich door een volle stal bewoog of hoe een rund reageerde toen het voor transport werd verzameld. Die gebeurtenissen vinden plaats buiten ons gezichtsveld, terwijl het eindproduct juist zo wordt gepresenteerd dat het moeiteloos deel uitmaakt van ons dagelijks leven.
En daarin schuilt een van de grootste tegenstrijdigheden van onze omgang met dieren. Juist nu wetenschappelijk onderzoek ons steeds meer leert over hun intelligentie, gevoeligheid en sociale vermogens, hebben we een samenleving ingericht waarin we een groot deel van die kennis tijdens het boodschappen doen nauwelijks hoeven mee te wegen.
Grote verschillen
Dit alles betekent niet dat iedere veehouder zijn dieren slecht behandelt of dat iedere consument onverschillig is. Er bestaan grote verschillen in huisvesting, verzorging en de ruimte die dieren krijgen om hun natuurlijke gedrag te vertonen. Bovendien groeit de aandacht voor dierenwelzijn en zijn steeds meer mensen bereid kritisch te kijken naar de herkomst van hun voedsel. Maar die ontwikkeling neemt niet weg dat het leven van een dier in de voedselproductie voortdurend wordt afgewogen tegen economische belangen, waarbij de grenzen van wat mogelijk is niet altijd samenvallen met wat vanuit het dier bezien wenselijk zou zijn.
Voor het varken maakt het immers weinig verschil hoeveel moeite de mens heeft gedaan om zijn productiesysteem efficiënt in te richten. Het ervaart uitsluitend de gevolgen van de omgeving waarin het moet leven. Of het voldoende ruimte heeft om zich te bewegen, of het contact kan onderhouden met soortgenoten, of de gelegenheid krijgt om te onderzoeken en te rusten, zijn geen abstracte begrippen uit een discussie over dierenwelzijn, maar omstandigheden die zijn bestaan van dag tot dag bepalen.
Bijzondere verantwoordelijkheid
Een dier leeft niet in de wetenschap dat zijn ongemak noodzakelijk zou zijn om een product betaalbaar te houden. Het kent geen economische rechtvaardiging voor de beperkingen die wij het opleggen. En juist daarom rust er op de mens een bijzondere verantwoordelijkheid. Wie de volledige zeggenschap heeft over het leven van een ander wezen, kan zich niet uitsluitend beroepen op het doel waarvoor dat leven wordt gebruikt. De beslissing om dieren te houden voor voedsel ontslaat ons niet van de verplichting hun behoeften serieus te nemen. Integendeel, naarmate dieren afhankelijker zijn van menselijke keuzes, wordt de betekenis van die keuzes groter.
Toch hebben we onszelf een merkwaardige vorm van geruststelling aangeleerd. Zolang het vlees er verzorgd uitziet, de verpakking betrouwbaar oogt en de prijs redelijk is, kunnen we onze aankoop doen zonder ons werkelijk te verdiepen in wat eraan voorafging. We spreken over malsheid, smaak en kwaliteit, terwijl het begrip kwaliteit zelden betrekking heeft op de vraag hoe het dier zijn leven heeft ervaren.
Wat zou er veranderen wanneer die informatie net zo vanzelfsprekend beschikbaar werd als de voedingswaarde op het etiket Wanneer we niet alleen zouden lezen hoeveel eiwitten een stuk vlees bevat, maar ook hoeveel weken of maanden het dier heeft geleefd, hoeveel ruimte het kreeg en in hoeverre het zijn natuurlijke gedrag kon vertonen? Wanneer de afbeelding op de verpakking niet langer een zorgvuldig gekozen sfeerbeeld was, maar een werkelijk portret van het dier waarvan het product afkomstig is?
Portret van het dier
Een dergelijke foto zou niet automatisch tot andere keuzes leiden. Mensen verschillen in hun overtuigingen, gewoonten en financiële mogelijkheden, en het eten van vlees heeft in veel gezinnen een vanzelfsprekende plaats. Maar de foto zou wel een verbinding herstellen die in onze voedselvoorziening grotendeels verloren is gegaan: de verbinding tussen het levende dier en het product dat wij ervan hebben gemaakt.
Daarbij zou het niet voldoende zijn om uitsluitend een vriendelijk gezicht te tonen. Een foto vertelt niets over de omstandigheden waarin een dier heeft geleefd en kan zelfs een misleidend beeld scheppen wanneer de werkelijkheid achter die afbeelding verborgen blijft. Juist de combinatie van een herkenbaar dier en eerlijke, controleerbare informatie zou de consument in staat stellen verder te kijken dan de buitenkant van de verpakking.
En wellicht ligt daarin een mogelijkheid om het gesprek over dierenwelzijn te veranderen. Niet door mensen tegenover elkaar te plaatsen, niet door de vleeseter bij voorbaat te veroordelen of de veehouder uitsluitend als veroorzaker van dierenleed af te schilderen, maar door het dier zelf opnieuw centraal te stellen.
Want uiteindelijk zou de vraag niet alleen moeten zijn hoeveel vlees een dier kan opleveren, maar ook welk leven wij het hebben toegestaan voordat het zover was.
Meer dan biologische organismen
We hebben als samenleving laten zien dat we in staat zijn grote zorg en aandacht aan dieren te besteden. We ontwikkelen behandelingen, onderzoeken hun gedrag, verbeteren hun leefomstandigheden en spreken steeds nadrukkelijker over de waarde van ieder dier als levend wezen. Die betrokkenheid laat zien dat we begrijpen dat dieren meer zijn dan biologische organismen die uitsluitend bestaan ten dienste van de mens.
Maar werkelijke betrokkenheid is pas zichtbaar wanneer we die overtuiging ook toepassen op dieren waarvan we zelf voordeel hebben. Het varken waarmee dit verhaal begon, zal nooit begrijpen waarom zijn leven op een bepaalde dag moet eindigen. Het zal niet weten dat zijn lichaam wordt verdeeld in stukken die ieder een andere naam, bestemming en verkoopprijs krijgen. Evenmin zal het weten dat ergens een consument voor een gekoeld schap staat en besluit welk deel daarvan die avond op tafel komt.
Herinnering
Wat het dier heeft gekend is zijn eigen bestaan. De aanwezigheid van soortgenoten, de prikkels van zijn omgeving, momenten van rust en activiteit en alles wat zijn leven aangenaam, of juist erg onaangenaam heeft gemaakt. Dat bestaan laat zich niet samenvatten in een gewicht of een bedrag, hoe zorgvuldig we die gegevens ook op een verpakking vermelden. En wanneer we ons dat werkelijk realiseren, krijgt een eenvoudige foto op een stuk vlees een betekenis die veel verder reikt dan de afbeelding zelf.
Het wordt een herinnering aan iets wat we in onze moderne samenleving opmerkelijk goed hebben leren vergeten: dat voedsel niet altijd begint als voedsel, maar soms als een levend wezen met een eigen wereld, eigen behoeften en een bestaan dat voor dat dier zelf van onschatbare waarde was. De vraag is dan niet langer uitsluitend of we bereid zijn naar dat gezicht te kijken, maar ook wat we met die kennis zullen doen. Want uiteindelijk is het niet de foto die bepaalt hoeveel waarde een dierenleven heeft.
Het is de mens die moet besluiten of die waarde ook blijft bestaan wanneer het dier niet langer leeft, maar als vlees in de supermarkt ligt.
.
- Ana van de Berg is ruim tien jaar werkzaam in de uitvaartbranche. Ze is tevens een groot dierenliefhebber en komt via haar werk vaak in aanraking met gevoelige situaties ten aanzien van huisdieren. Ana houdt van honden, schapen en geiten, met varkens op nummer 1. Ze schrijft verhalen en artikelen en fotografeert graag. “Ieder dier heeft zijn eigen karakter en zijn bijzondere manier van communiceren”, aldus Ana.
- Lees ook op AnimalsToday:
.
Dierenbescherming valt keihard door de mand met Beter Leven keurmerk
©AnimalsToday.nl Ana van den Berg
Karen vertelt over wat ze ziet, meemaakt en niet onbesproken laat. Haar kijk op dieren en onze wereld.Lees Karen's blog ›
